Ο βράχος και το κύμα

Η φύση και οι φυσικοί νόμοι μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε τις διαδικασίες επιβίωσης και φθοράς της παράδοσης, αν σκεφτούμε αναλογικά. Και θα ήταν ίσως καλό αν το κάναμε αυτό, γιατί συχνά η κουβέντα για την παράδοση και οι θέσεις που ακούγονται φαντάζουν αφύσικα. Ας φανταστούμε, λοιπόν, την παράδοση και την εξέλιξη ως ένα αέναο σφιχταγκάλιασμα ενός βράχου με τα κύματα …

Φυσικές διεργασίες εκατομμυρίων χρόνων διαμορφώνουν τα βράχια. Αντίστοιχα φυσική εξέλιξη είναι και η σταδιακή, συχνά τόσο αργή, ώστε να καταντά «αθέατη» για το γυμνό μάτι, διάβρωσή τους από τα κύματα. Τα βράχια παραμένουν αμετακίνητα, δέρνονται, χτυπιούνται ανηλεώς από τα κύματα, αναδέχονται αγέρωχα τα χτυπήματα. Τα κύματα επιμένουν, άλλοτε με σφοδρότητα, άλλοτε με αργές, επαναλαμβανόμενες, μεθοδικές κινήσεις, ροκανίζοντας λίγο λίγο τον σκληρό βράχο. Η φυσική νομοτέλεια επιτάσσει στα βράχια να υπομένουν χωρίς αντίδραση τα πλήγματα, ο ίδιος αδήριτος νόμος υποχρεώνει τα κύματα να επιμένουν, ξανά και ξανά.

Με ανάλογα φυσικό τρόπο λαοί και πολιτισμοί σφυρηλατούν τις παραδόσεις τους. Οι ανάγκες, οι συνθήκες, οι επιθυμίες των ανθρώπων και των κοινωνιών αργά αλλά σταθερά οικοδομούν μια «παράδοση». Η τελευταία, όμως, μόνο εκ των υστέρων μπορεί να ιδωθεί ως ολότητα και τρόπος ζωής συνδεδεμένος με μια εποχή. Γιατί, ακόμη κι όταν τελεί υπό διαμόρφωση, η «πρόοδος» διαρκώς την αμφισβητεί και τη ροκανίζει. Η εξέλιξη, όπως και η ροή των κυμάτων, είναι αδύνατο να ανακοπεί – μπορεί κατά καιρούς ορισμένες κοινωνίες να φαίνονται περισσότερο στατικές από άλλες, αλλά κι αυτές αλλάζουν. Και οι παραδόσεις, όπως τα βράχια, είναι αναγκασμένες να υπομείνουν την απαίτηση της αλλαγής, το παλιό να δεχτεί την πίεση του καινούριου, διακριτική ή αφόρητη. Ωστόσο, επειδή συγκριτικά με την κλίμακα της ανθρώπινης ιστορίας ο ανθρώπινος βίος είναι πολύ μα πολύ βραχύς, οι αλλαγές στην παράδοση κατά κανόνα δεν είναι ορατές απ΄ όσους τις ζουν «από μέσα».

Ωστόσο, όσο φυσική είναι η διαπάλη του βράχου με το κύμα, άλλο τόσο φυσική είναι η διαμάχη της παράδοσης με την εξέλιξη και την πρόοδο. Και χρήσιμη. Ο βράχος εδραιώνει, το κύμα αναταράζει. Η παράδοση είναι ο βράχος των ανθρώπων, το σταθερό σημείο αναφοράς, το αποκούμπι στα δύσκολα ή η αφετηρία. Το κύμα είναι η αμφισβήτηση, η αφύπνιση, η δημιουργία. Η «μάχη» που δίνουν αδιάλειπτα, βράχος και κύμα, παράδοση και εξέλιξη, είναι ένα αναγκαίο τεκμήριο ποιότητας για οτιδήποτε κάθε φορά ισχύει. Διότι, αυτό το τελευταίο για να επικρατήσει δοκιμάστηκε, κρίθηκε σκληρά. Μπορεί καμιά φορά η «ετυμηγορία» να αργεί, αλλά θα εκδοθεί …

Οι άνθρωποι, λοιπόν, με βάση τα παραπάνω, κάνουν λάθος όταν επιλέγουν το τέλμα ή όταν βιάζονται, και τότε επάγονται αφύσικα αποτελέσματα. Ένας «προγονόπληκτος» θα προσκολληθεί εμμονικά στο χθες, θα το εξιδανικεύσει και θα το υπερασπιστεί, συχνά με φανατισμό. Ένας «προοδόπληκτος» θα υιοθετήσει άκριτα οτιδήποτε το νέο, θα βαδίζει στο σήμερα κοιτώντας μόνο στο αύριο, χωρίς να γυρίζει ούτε ένα βλέμμα στα δεδομένα του χθες. Ο πρώτος θα θελήσει να επικαλύψει με τόνους σκυροδέματος τα βράχια, για να τα προστατέψει από τη φθορά, αλλά θα δημιουργήσει ένα αποκρουστικό θέαμα. Ο δεύτερος θα τα τινάξει στον αέρα με δυναμίτη, θα τα κονιορτοποιήσει για να μην ανακόπτουν την ορμή του κύματος. Και οι δυο θα παρέμβουν με καταστροφικό τρόπο, θα απαξιώσουν τη σοφία της φύσης και μαζί θα αμφισβητήσουν την ανθρώπινη σοφία.

Τελικά, δε χρειάζεται να ανησυχούμε τόσο για τη συνύπαρξη του παλιού με το νέο. Είναι φυσική, είναι αναμενόμενη, είναι απαραίτητη. Το σήμερα είναι συνέχεια του χθες, και το αύριο συνέχεια του σήμερα. Η «προγονοπληξία» και η «προοδοπληξία» δεν οδηγούν πουθενά, είναι τάσεις ολέθριες, με αντίστοιχα επακόλουθα. Όπως εκπληκτικά το διατύπωσε ο Ε. Π. Παπανούτσος, «είναι η αντιπαράθεση όχι ενός ώριμου άνδρα με τον ορμητικό έφηβο, αλλά ενός ξεμωραμένου γέρου με ένα τρελόπαιδο …»

Γιώργος Λιάππης