Οι σύγχρονες δημηγορίες …

Κατά το παρελθόν – όχι τόσο μακρινό με βάση την κλίμακα της ανθρώπινης ιστορίας – ο δημόσιος λόγος και η επιρροή του είχαν κυρίως ενδοκοινοτικά χαρακτηριστικά. Οι φορείς του ήταν λίγο πολύ γνωστοί, το ίδιο και οι στοχεύσεις τους, οι απόψεις τους σχετικά ελέγξιμες, άρα και η απήχησή τους. Σήμερα τα πράγματα είναι αλλιώς. Ο πολίτης μπορεί να επηρεαστεί από τον πρωθυπουργό του ή από ένα μεγαλοδημοσιογράφο της χώρας του, εξίσου όμως και από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ ή έναν αρθρογράφο της Le Monde.

Είναι πραγματικά δύσκολο να σταθμστεί το «βάρος» της επιρροής του δημόσιου λόγου. Ποικίλοι παράγοντες, όπως το νεαρό της ηλικίας, μπορεί να σημαίνουν  έλλειψη εμπειριών και γνώσεων, άρα και σε ένα βαθμό άκριτη πρόσληψη. Εδώ προστίθεται αφενός μια αντιδραστικότητα, αφετέρου μια ενθουσιώδη και συναισθηματική πρόσληψη απόψεων που εκφέρονται από άτομα επιρροής, τα οποία συχνά ειδωλοποιούνται. Από την άλλη, πιστεύω όλοι επηρεαζόμαστε υποσυνείδητα από εμπεδωμένα, κατά την παιδική ηλικία, στερεότυπα και προκαταλήψεις, τα οποία μας καθιστούν περισσότερο ή λιγότερο δεκτικούς στις ποικίλες απόψεις.

Σε όλα τα παραπάνω προστίθεται και το χαοτικό τοπίο της σημερινής ενημέρωσης. Είναι πληθωριστική, βομβαρδιζόμαστε ανελλιπώς από νέες πληροφορίες, γνώσεις και απόψεις που φιλοδοξούν να συγκροτήσουν όλα αυτά σε νόημα και πρακτική του βίου. Όμως, ο ρυθμός με τον οποίο η κοινωνία μας αποκτά γνώση δεν είναι ανάλογος με αυτόν που γίνεται σοφότερη, όπως είπε και ο Ισαάκ Ασίμοφ. Συνακόλουθα, αμφισβητείται το επίπεδο της κριτικής πρόσληψης του δημόσιου λόγου όλων όσων επιχειρούν να ερμηνεύσουν τα νέα δεδομένα.

Τι μπορεί να γίνει ; Κατ΄αρχάς εκτιμώ πως χρειάζεται να αποκτήσουμε επίγνωση της συνειδητής ή μη επιρροής πάνω μας όσων προσπαθούν να μας κατευθύνουν, ιδεολογικά και ηθικά. Η αφομοίωση ή όχι των κατευθύνσεων αυτών δείχνει και το βαθμό κριτικής πρόσληψής τους ή όχι. Καλό είναι, αρχικά, να απαλλαγούμε από πνευματικές αγκυλώσεις, ώστε να κρατούμε τα αυτιά και το μυαλό μας ανοιχτά σε κάθε άποψη. Ο διαλεκτικός τρόπος είναι ο ασφαλέστερος προκειμένου να οδηγηθούμε στην αλήθεια. Αντίθετα, η ομαδική πόλωση και η μονότονη επιβεβαίωση των προκαταλήψεών μας είναι μια επιλογή ποδηγέτησης και μαζοποίησης. Συγχρόνως, η αναζήτηση των βαθύτερων κινήτρων του εκάστοτε εκφραστή δημόσιου λόγου, του πρότερου – έντιμου ή ανέντιμου - βίου και της πολιτείας του μπορούν να μας «πουν» πολλά …

Τέλος, απαιτείται και στενή επαφή με την επικαιρότητα και τα λεγόμενα «κοινά». Η αδιαφορία μας ή η αποσπασματική ενασχόληση μας καθιστούν, μοιραία, ευάλωτους στην οποιαδήποτε απόπειρά χειραγώγησης, αφού δε διαθέτουμε όλες τις παραμέτρους, ώστε να σχηματίσουμε την ασφαλέστερη γνώμη. Παράλληλα, επειδή ο δημόσιος λόγος προϋποθέτει τη χρήση της γλώσσας, είναι ανάγκη από τη μεριά μας να την κατακτήσουμε επαρκώς. Ειδικά ο λόγος που έχει ιδεολογικά χαρακτηριστικά κρύβει πολλές «παγίδες». Μπορεί να είναι εντυπωσιακός αλλά ανούσιος, γενικόλογος, αόριστος. Ενδέχεται να μας δεσμεύει ηθικά με λέξεις – αξίες, όπως η ελευθερία, η ισότητα, η δικαιοσύνη, τις οποίες όμως, την ίδια στιγμή, ο πομπός με τα έργα του διαστρεβλώνει. Όλα αυτά τα γλωσσικά «παιχνίδια» επιβάλλεται να τα κατανοήσουμε.

Δημόσιοι λόγοι υπήρχαν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Η κοινωνική φύση και ζωή μας, η δημοκρατία και η πολυφωνία τους καθιστούν αναγκαίους και δυνητικά χρήσιμους. Το πόσο, ωστόσο, γόνιμοι αποδεικνύονται για τον καθένα προσωπικά και για το σύνολο δεν έχει να κάνει μόνο με τον εκφραστή τους αλλά και με το δέκτη, ο οποίος οφείλει να τους αντιμετωπίζει με αίσθημα ευθύνης.

Γιώργος Λιάππης